Nghệ thuật gọt củ hoa thủy tiên là một thú chơi tao nhã, cầu kỳ và đậm chất văn hóa của người Hà Nội xưa và những người yêu hoa ngày nay mỗi dịp Tết đến xuân về.

Điểm đặc biệt của nghệ thuật gọt củ hoa thủy tiên nằm ở chỗ mỗi ngày người chơi phải theo dõi sát sao sự phát triển của củ, dùng chổi lông làm sạch từng sợi rễ, dùng tăm bông chỉnh hướng lá. Người gọt phải tính toán độ nông - sâu của vết cắt để điều khiển lá uốn theo hình dáng mong muốn . Bên cạnh đó bằng cách điều chỉnh nhiệt độ nước, người chơi phải canh sao cho hoa nở đúng đêm Giao thừa hoặc sáng mùng 1.

Nguồn gốc

Người Trung Quốc gọi thủy tiên là "Thủy Tiên Hoa" (Nàng tiên dưới nước). Mặc dù Trung Quốc không phải là quê hương của hoa thủy tiên nhưng chính sự đột biến trong cách trồng đã tạo ra nghệ thuật gọt tỉa.

Người dân vùng Phúc Kiến – "thủ phủ" của hoa thủy tiên – đã phát hiện ra rằng khi củ hoa bị sâu cắn hoặc bị va chạm xước xát, lá và hoa mọc ra lại có hình dáng uốn lượn lạ mắt thay vì mọc thẳng.

Từ đó, họ bắt đầu chủ động dùng dao tác động vào củ để tạo thế. Nghệ thuật này đạt đến đỉnh cao vào thời nhà Thanh, trở thành thú chơi của giới quý tộc và trí thức trong dịp Tết Nguyên Đán.

Hoa thủy tiên du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, theo chân các thương thuyền và Hoa kiều. Tuy nhiên, nó đã được "Việt hóa" để trở thành một nét di sản riêng biệt, phát triển mạnh mẽ nhất vào khoảng thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, đặc biệt là ở Hà Nội.

Nếu người Trung Quốc thường thích những chậu thủy tiên khổng lồ, xếp tầng lộng lẫy, thì người Hà Nội xưa lại hướng đến sự tinh tế, nhỏ nhắn và thanh cao. Họ coi trọng vẻ đẹp của bộ rễ trắng muốt và hương thơm thanh khiết hơn là số lượng hoa.

Tại Hà Nội xưa, các cuộc thi gọt hoa thủy tiên (thường tổ chức tại đền Ngọc Sơn hoặc đình hàng Bạc) là nơi các nghệ nhân so tài. Một bát hoa thắng giải phải hội tụ đủ cả thế lá, màu rễ và hương thơm.

Có một thời gian dài (khoảng giữa thế kỷ 20), thú chơi này bị mai một do điều kiện chiến tranh và kinh tế khó khăn, hoa thủy tiên gần như vắng bóng. Nhưng đến khoảng 20 năm trở lại đây, nhờ công lao của những nghệ nhân tâm huyết (như nghệ nhân Nguyễn Phú Cường và các nhóm yêu hoa), nghệ thuật gọt thủy tiên đã hồi sinh mạnh mẽ. Ngày nay, nó không chỉ dành cho những bậc cao niên mà còn thu hút rất nhiều bạn trẻ tham gia để tìm về những giá trị truyền thống.

Các bước thực hiện

Để có một bát hoa thủy tiên đẹp rực rỡ và đúng thế, bạn cần trải qua một quy trình tỉ mỉ kéo dài khoảng 20 - 25 ngày. 

Bước 1: Chuẩn bị dụng cụ và chọn củ

Dụng cụ: Bộ dao gọt chuyên dụng (quan trọng nhất là dao lá lúa có đầu cong, sắc để lách vào các khe hẹp).

Chọn củ: Chọn củ có vỏ ngoài mỏng, màu nâu bóng, cầm chắc tay. Đặc biệt, nhìn dưới đáy củ thấy phần rễ nhú ra đều, trắng là củ khỏe.

Bước 2: Làm sạch và ngâm nước (bóc vỏ)

Bóc vỏ: Dùng tay bóc sạch lớp vỏ khô màu nâu và phần đất cát bám ở đáy củ.

Ngâm nước: Ngâm củ trong nước sạch khoảng 24 - 48 giờ cho lớp vỏ ngoài cùng mềm đi và nhựa củ ra bớt. Lúc này việc gọt sẽ dễ dàng hơn và không bị thâm.

Bước 3: Gọt tỉa (giai đoạn quyết định)

Đây là bước đòi hỏi sự khéo léo nhất để tạo dáng cho cây:

Bóc vảy củ: Dùng dao tách nhẹ nhàng các lớp vảy trắng bên ngoài để lộ ra các mầm lá và mầm hoa bên trong. Tránh cắt vào mầm hoa.

Xén lá: Dùng mũi dao lá lúa xén nhẹ dọc theo biên của lá. Khi lá lớn lên, bên bị xén sẽ co lại, tạo độ cong vòng nguyệt quế hoặc uốn lượn tùy ý.

Gọt cuống hoa: Tác động nhẹ vào cuống hoa để điều chỉnh chiều cao. Nếu muốn hoa thấp và mập, hãy gọt một chút ở cuống.

Tỉa bẹ: Loại bỏ các bẹ thừa để các mầm hoa có không gian vươn ra theo đúng hướng nghệ thuật.

Bước 4: Thủy dưỡng và làm sạch nhựa

Úp ngược củ: Sau khi gọt xong, úp ngược củ vào chậu nước sạch trong khoảng 24 giờ. Mục đích để nhựa chảy hết ra ngoài (nhựa này nếu đọng lại sẽ làm củ bị thâm đen và thối).

Rửa sạch: Dùng chổi lông mềm hoặc bông gòn nhẹ nhàng quét sạch các kẽ củ và nhựa bám.

Bước 5: Chăm sóc và chỉnh dáng (dưỡng hoa)

Đưa vào bình: Đặt củ vào bát thủy tinh hoặc chậu sứ, cố định bằng sỏi hoặc cài chân cho vững.

Thay nước hàng ngày: Đây là nguyên tắc vàng. Nước phải sạch (thường dùng nước mưa hoặc nước lọc). Nếu nước bẩn, rễ sẽ bị xám và hoa không thơm.

Vệ sinh: Mỗi lần thay nước, hãy rửa sạch cả củ và bát. Nếu thấy các vết gọt bị thâm, dùng dao gọt nhẹ lớp mỏng cho trắng trở lại.

Bước 6: Điều khiển hoa nở (Canh Tết)

Nếu muốn hoa nở sớm: Dùng nước ấm để thay hoặc để bình hoa ở nơi nhiều ánh sáng, kín gió.

Nếu muốn hãm hoa nở muộn: Dùng nước lạnh (có thể thêm đá) và để hoa ở nơi tối, thoáng mát.

Ý nghĩa

Trong văn hóa phương Đông, đặc biệt là với người Hà Nội xưa, hoa thủy tiên không chỉ là một món đồ trang trí. Việc gọt và chơi thủy tiên mang những tầng ý nghĩa sâu sắc về cả tâm linh, phong thủy lẫn nhân sinh quan.

Người xưa quan niệm rằng nếu hoa thủy tiên nở đúng vào thời khắc Giao thừa hoặc sớm mùng 1 Tết, gia đình đó sẽ có một năm mới vô cùng đại cát, đại lợi, vạn sự như ý.

Với sắc trắng của cánh hoa và màu vàng của nhụy, thủy tiên tượng trưng cho sự trinh bạch, không vương bụi trần. Đặt một bát thủy tiên trên bàn thờ gia tiên là cách thể hiện sự tôn kính và lòng thành lòng của con cháu.

Nghệ thuật gọt thủy tiên được ví như một bài tập về "Tâm - Nhẫn - Đức". Khác với các loài hoa tự nhiên khác, vẻ đẹp uốn lượn của lá thủy tiên là kết quả của sự can thiệp đầy nghệ thuật. Nó tượng trưng cho việc con người biết rèn giũa bản thân để trở nên hoàn thiện và tốt đẹp hơn. Người chơi phải tỉ mỉ, điềm tĩnh và dồn hết tâm trí vào quá trình thực hiện. Không thể vội vàng khi gọt thủy tiên, một nhát dao đi chệch một milimet có thể làm hỏng cả một mầm hoa.

Trong văn hóa, thủy tiên là loài hoa của "nhà gia thế" và trí thức xưa. Nó khẳng định gu thẩm mỹ tinh tế và phong cách sống lịch lãm của gia chủ.

Hương thơm của thủy tiên không nồng nặc mà thoang thoảng, dịu nhẹ nhưng bền lâu, được ví như khí chất của người quân tử: khiêm nhường nhưng đầy sức hút.

CÔNG TY TNHH TM XD THẢO NGUYÊN XANH

Hotline : 028 6287 3168

Email : thietkethicongcanhquan@thaonguyenxanh.vn

Website: thietkethicongcanhquan.com

Facebook : Thảo Nguyên Xanh